Pse vazhdojmë të përsërisim të njëjtat modele në jetën tonë?
Updated: 7 hours ago
Një person mund të largohet nga një marrëdhënie dhe ndonjëherë të gjejë të njëjtin konflikt në marrëdhënien e ardhshme. Ai/ajo mund të premtojë se do të ndalojë së punuari shumë, për të përfunduar përsëri të lodhur/a. Ai/ajo mund të vendosë të shprehë veten, për t'u bllokuar saktësisht në momentin kur zëri i tij/saj ka rëndësi.
Nga jashtë, modelet e përsëritura mund të duken irracionale. Nga brenda, shpesh ndihen dhimbshëm modele të njohura: “Pse jam përsëri këtu?”. Psikologjia ofron një përgjigje më të arsyeshme.
Ne përsërisim modele sepse truri është ndërtuar për të mësuar nga përvoja, për të kursyer energji, për të kërkuar siguri dhe për të parashikuar se çfarë vjen më pas.
Problemi është se truri nuk mëson vetëm atë që na ndihmon të rritemi. Ai mëson gjithashtu atë që na ka ndihmuar: të mbijetojmë, të integrohemi, të shmangim dhimbjen ose të ndjehemi në kontroll në një moment të mëparshëm të jetës. Kjo do të thotë se shumë modele nuk janë shenja dobësie. Ato janë cikle të mësuara.
Disa na kanë mbrojtur njëherë. Disa janë bërë automatike përmes përsëritjes. Disa janë të lidhura me lidhjen, frikën, shpërblimin ose identitetin. Puna nuk është të turpërohemi për modelin. Puna është të kuptojmë mjaft mirë për ta ndryshuar atë.
Modelet janë të mësuara sepse truri përpiqet të kursejë energji
Truri i pëlqen shkurtesat. Kur diçka ndodh mjaft shpesh, bëhet më e lehtë ta përsërisësh atë sesa ta rishikosh. Kjo është një nga arsyet pse zakonet janë kaq të fuqishme.
Kërkimi mbi formimin e zakoneve tregon se një sjellje e përsëritur në një kontekst të qëndrueshëm mund të bëhet automatike me kalimin e kohës. Në terma të thjeshtë, truri fillon të lidhë një sinjal me një përgjigje.
Për shembull:
Të ndihesh i kritikuar mund të nxisë mbrojtje.
Të ndihesh i vetëm mund të nxisë dërgimin e mesazheve një ish-partneri të papërshtatshëm.
Të ndihesh i stresuar mund të nxisë të hash, të përqendrosh në telefon, të pish ose të tërhiqesh.
Të ndihesh afër dikujt mund të nxisë frikë dhe distancë.
Fillimisht, sjellja mund të jetë një zgjedhje. Pas mjaft përsëritjesh, mund të duket se ndodh para se mendimi i vetëdijshëm të arrijë të rikuperohet. Wendy Wood dhe Dennis Rünger në rishikimin e tyre mbi psikologjinë e zakoneve shpjegojnë se zakonet formohen nga konteksti dhe përsëritja.
Pasi një përgjigje bëhet automatike, vetëm qëllimi shpesh nuk është i mjaftueshëm për ta ndryshuar atë. Kjo është arsyeja pse dikush mund të thotë sinqerisht: “Nuk do ta bëj më”, dhe pastaj të përsërisë të njëjtën sjellje javën pasuese.
Këtu krijohet një cikël. Një cikël zakonisht ka tre pjesë:
Pjesët e një ciklit | Kuptimi | Shembull |
| Shkaktari që vë në lëvizje sekuencën | Partneri yt duket i zhgënjyer nga ty. |
| Sjellje automatike | Rrin në heshtje ose kundërsulmon |
| Çfarë mban këtë model në funksion | Shmangni ndjenjën e pambrojtshmërisë |
Shpërblimi nuk është gjithmonë kënaqësi. Shpesh, është lehtësim. Të ndihesh i lehtësuar është një ndjenjë e fuqishme sepse i mëson trurit, “Bëje përsëri herën tjetër.” Nëse shmangia e një bisede të vështirë zvogëlon ankthin, shmangia forcohet.
Nëse kënaqja e të tjerëve parandalon konfliktin, kënaqja e të tjerëve duket më e sigurt. Nëse zemërimi mbron dikë nga turpi, zemërimi bëhet mburoja e zgjedhur.
Truri nuk pyet, “A është kjo një sjellje e shëndetshme në afat të gjatë?” pyet, “A e ka zvogëluar shqetësimin tim në këtë moment?”
Përsërisim atë që njëherë na bëri të ndjehemi të sigurt
Shumë modele fillojnë si forma mbrojtjeje.
Një fëmijë që rritet në një ambient ku zemërimi është i paparashikueshëm mund të mësojë të kërkojë rreziqe nga çdo anë.
Më vonë, si i rritur, aj person i njëjt mund të bëhet tepër vigjilent në marrëdhënie. Ajo mund ta interpretojë heshtjen (e cila në të vërtetë është neutrale, pra nuk ka një kuptim të veçantë) si refuzim ose të interpretojë ndryshime të vogla në ton si sinjale kërcënuese.
Disa që kanë mësuar se emocionet ishin “të tepërta” mund të bëhen shumë të pavarur nga të tjerët. Më pas, ata mund të kenë vështirësi në kërkimin e mbështetjes, madje edhe nga njerëz që do të ishin të lumtur ta ofronin atë.
Disa që janë lavdëruar vetëm për rezultatet mund të mbeten të bllokuar në ngarkesën e punës. Pushimi mund të duket i rrezikshëm sepse vlera e vet është bërë e lidhur me performancën.
Këto nuk janë defekte rastësore të personalitetit. Ato janë adaptime.
Teoria e lidhesës ndihmon për të shpjeguar këtë. John Bowlby propozoi se marrëdhëniet e hershme formojnë modele të brendshme të punës, pra modele mendore për atë që presim nga vetja dhe të tjerët. Kërkimi i mëvonshëm i Mary Ainsworth tregoi se fëmijët zhvillojnë strategji të ndryshme të lidhesës në varësi të mënyrës se si kujdestarët përgjigjen ndaj nevojave të tyre. Këto modele të hershme nuk e përcaktojnë gjithçka.
Njerëzit mund dhe ndryshojnë. Megjithatë, kërkimi sugjeron se modelet e lidhesës mund të tregojnë një stabilitet të caktuar në kohë, veçanërisht kur përvojat e mëvonshme forcojnë modelin origjinal.
Për shembull, një person me një model lidhesë të shqetësuar mund të zgjedhë vazhdimisht partnerë emocionalisht të paqëndrueshëm. Jo sepse e pëlqen vuajtjen, por sepse pasiguria duket familjare. Familiariteti mund të ngatërrohet me kimikën. Një person me tendenca shmangëse mund të largohet kur marrëdhëniet bëhen emocionalisht intime. Sistemi i tyre nervor mund ta interpretojë afërsinë si presion, edhe kur marrëdhënia është e sigurt.
***Shpesh, trupi reagon para se mendja të mund të gjejë një shpjegim.
Çfarë është familjare mund të duket më e sigurt se çfarë është në të vërtetë e shëndetshme
Një nga të vërtetat më të vështira mbi modelet e përsëritura është kjo: përvojat e shëndetshme mund të duken të pakëndshme në fillim. Nëse dikush është rritur në kaos, qetësia mund të duket e mërzitshme ose e dyshimtë.
Nëse dashuria ishte e paparashikueshme, afeksioni i vazhdueshëm mund të duket i huaj. Nëse konflikti do të thoshte gjithmonë refuzim, mosmarrëveshja e sinqertë mund të duket e rrezikshme.
Sistemi nervor ka tendencë të preferojë atë që njeh, të përsërisë atë që bën pjesë në zonën tonë të ngushëllimit. Dhimbja familjare mund të duket më e kontrollueshme se paqja që shihet si "e panjohur".
Kjo nuk do të thotë se njerëzit zgjedhin qëllimisht vuajtjen. Do të thotë se truri parashikon të ardhmen mbi bazën e të kaluarës. Teoritë e procesimit parashikues në psikologji dhe neuroshkencë sugjerojnë se perceptimi nuk është një regjistrim neutral të realitetit.
Truri e përdor vazhdimisht përvojën e kaluar për të parashikuar se çfarë po ndodh tani. Kjo është e dobishme kur kalon një rrugë, lexon shprehjet e fytyrës ose njeh një rrezik. Por mund të dështojë në jetën emocionale.
Një mesazh neutral si “Mund të flasim më vonë?” mund të interpretohet përmes një plage të vjetër:
“është i/e zemëruar me mua.”
“kam bërë diçka të gabuar.”
“ka vendosur të më lërë.”
“duhet ta zgjidh këtë menjëherë.”
Situata aktuale mund të jetë e lehtë, por trupi reagon sikur historia e vjetër po ndodh përsëri. Kjo është gjithashtu arsyeja pse disa njerëz përsërisin modele edhe pasi i kanë kuptuar ato intelektualisht.
Intuita është e rëndësishme, por intuicioni vetë mund të mos qetësojë një sistem kërcënimi që ka mësuar mësimet e tij përmes përvojës së jetuar. Ndryshimi shpesh kërkon përvoja korrigjuese të përsëritura. Një person duhet të ndiejë, jo vetëm të mendojë, se një përgjigje e re është e sigurt.
Përsëritja forcohet nga vëmendja, shpërblimi dhe identiteti
Modelet bëhen më të forta kur shpërblehen, përsëriten dhe ndërthuren në identitet. Psikologjia e sjelljes ka treguar prej kohësh se sjellja që ndiqet nga një shpërblim ka tendencë të përsëritet.
Shpërblimi mund të jetë i jashtëm, si lavdërime, miratim, para ose vëmendje. Ai mund të jetë gjithashtu i brendshëm, si lehtësim, kontroll, mpirje ose një ndjenjë e shkurtër fuqie. Kjo shpjegon pse modelet e padobishme mund të mbijetojnë edhe kur shkaktojnë dhimbje afatgjatë.
Merr parasysh perfeksionizmin. Ai mund të çojë në shterim, por gjithashtu mund të sjellë lavdërime. Ai mund të mbrojë dikë nga kritika. Ai mund të krijojë një ndjenjë kontrolli. Ato shpërblime afatshkurtra mbajnë gjallë modelin. E njëjta gjë mund të ndodhë me tërheqjen emocionale.
Ajo mund të dëmtojë intimitetin, por redukton vulnerabilitetin e menjëhershëm. Zemërimi mund të dëmtojë marrëdhëniet, por mund të mbulojë përkohësisht frikën ose turpin. Pëlqimi i të tjerëve mund të çojë në ndjenja keqardhjeje, por parandalon terrorin e zhgënjimit të tjerëve.
📩 Të pëlqen ky artikull? Merr një të ri çdo të mërkurë dhe udhëzuesin tim falas
Mësimi social luan gjithashtu një rol. Kërkimi i Albert Bandura ka treguar se njerëzit mësojnë jo vetëm përmes përvojës direkte, por edhe duke vëzhguar të tjerët. Një person mund të përsërisë stile konflikti, zakone emocionale ose strategji përballuese që ka parë duke u rritur, edhe nëse nuk i pëlqente ato. Kjo mund të jetë e dhimbshme për t'u vënë re.
Shumë njerëz kanë përvojën e të thënit diçka dhe papritur kuptojnë: “Jam pikërisht si personi që premtova se nuk do të bëhem kurrë.” Ai moment nuk është provë e dështimit.
Është provë e mësimit. Dhe ajo që është mësuar shpesh mund të ri-mësohet. Identiteti mund ta bëjë modelin edhe më ngjitës. Nëse dikush i ka thënë vetes për vite me radhë: “Unë jam ai që është përgjegjës,” “Unë jam i dobët në marrëdhënie,” “Unë gjithmonë e prish gjërat,” ose “Nuk kam nevojë për askënd,” modeli nuk është më vetëm sjellje. Ai bëhet pjesë e historisë së tij.
Të ndryshosh modelin, atëherë, duket si të humbasësh një rol familjar.
Pse vetëdija nuk ndalon gjithmonë modelin
Shumë njerëz mund të përshkruajnë qartë modelin e tyre dhe të vazhdojnë të ndihen të bllokuar. Kjo ndodh sepse modelet e përsëritura nuk ruhen vetëm si ide. Ato mund të përfshijnë emocione, kujtesë trupore, pritshmëri dhe veprime automatike.
Nën stres, truri shpesh kthehet në rrugë më të vjetra dhe më të shpejta. Për shembull, dikush mund të di se bëhet mbrojtës kur ndjehet i kritikuar.
Por në momentin, zemra e tij rritet, muskujt ngurtësohen dhe mendja kërkon një kundërsulm. Trupi është tashmë mobilizuar. Kjo është arsyeja pse thjesht të thuash “ndalo”, rrallë ndihmon. Një pyetje më e mirë është: çfarë bën modeli për personin?
Mbron nga turpi?
Parandalon braktisjen?
Shmang pasigurinë?
Krijon kontroll?
Ruan besnikërinë ndaj një roli të vjetër familjar?
Redukton ankthin për disa minuta?
Çdo model i përsëritur shërben një funksion të caktuar, edhe nëse kostoja është e lartë.
Qasjet kognitive, përfshirë punën e Aaron Beck dhe terapitë e fokusuar në skemat, sugjerojnë se njerëzit zhvillojnë besime dhe skema themelore që organizojnë përvojën. Një skemë është si një filtër mendor. Nëse filtri thotë “Do të refuzohem,” personi mund të vërejë më shpejt shenja të refuzimit dhe të humbasë shenja kujdesi. Kjo mund të krijojë një cikël vetë-forcues.
Personi pret refuzimin, sillet në mënyrë mbrojtëse, tjetri largohet dhe besimi origjinal ndjehet i konfirmuar. Cikli duket si një provë. Në të vërtetë, mund të jetë një model që prodhon provat që frikëson.
Si fillojnë të ndryshojnë modelet
Të ndryshosh një model të përsëritur nuk kërkon të bëhesh një person krejtësisht ndryshe. Fillon duke e bërë më të dukshme automatizmin. Një hap i parë i dobishëm është të maposh ciklin.
Pyesni veten:
Cili është zakonisht faktori që e shkakton këtë model?
Kërko situata, emocione, njerëz, momente të ditës ose ndjenja trupore.
Çfarë bëj pas kësaj?
Ji specifik. “Mbyllem” është e dobishme. “Shmang mesazhet për dy ditë” është më mirë.
Çfarë marr në afat të shkurtër?
Lehtësim, kontroll, distancë, miratim, ikje, mpirje ose vëmendje.
Cili është kostoja në afat të gjatë?
Besimi, intimiteti, energjia, respekti për veten, shëndeti ose liria.
Cila do të ishte një përgjigje e re më e vogël?
Mos synoni për një transformim perfekt. Synoni për një hap tjetër ndryshe.
Modifikime të vogla janë të rëndësishme sepse ndërpresin parashikimin. Truri mëson përmes rezultateve të reja.
Për shembull:
Modeli i vjetër | Përgjigje e re |
Shmangia e një bisede të vështirë | Dërgo një mesazh të sinqertë dhe pyet kur mund ta diskutoni. |
Të thuash 'po' automatikisht | Merr një çast dhe përgjigju: 'Do të duhet të kontrolloj dhe të të njoftoj.' |
Tërhiqja brenda vetes gjatë konfliktit | Thuaj: 'Më duhet një çast të jem vetëm' dhe kërko një pushim dhjetëminutësh. |
Zgjedhja e njerëzve që janë jashtë arritjes | Ngadalëso dhe përqendrohu në qëndrueshmëri më shumë sesa në intensitet. |
Të punosh tepër kur je i ankthosur | Bëj një pushim të shkurtër para se të vazhdosh. |
Kërkimi i Peter Gollwitzer mbi intentet e zbatimit është i dobishëm në këtë kontekst. Një intention zbatimi është një plan nëse-atëherë: “Nëse ndodh X, atëherë do të bëj Y.” Këto plane janë të dobishme sepse lidhin një aktivizues me një përgjigje të re para se stresi të marrë kontrollin.
Për shembull:
Nëse ndiej kritikë, atëherë do të marr frymë para se të përgjigjem.
Nëse dua të dërgoj një mesazh të gjatë me ankth, atëherë do të pres dhjetë minuta dhe do ta shkruaj më parë në shënime.
Nëse po them 'po' nga frika, atëherë do të kërkoj kohë.
Nëse ndiej nevojën për të zhdukur, atëherë do të dërgoj një mesazh të shkurtër duke thënë se kam nevojë për hapësirë dhe do të kthehem më vonë.
Qëllimi nuk është përsosmëri. Qëllimi është përsëritja në një drejtim të ri.
Kur modelet e përsëritura kërkojnë mbështetje shtesë
Disa modele janë thellësisht të lidhura me trauma, varësi, sjellje kompulsive, marrëdhënie të rrezikshme ose ankth dhe depresion të rëndë. Në këto raste, auto-reflektimi mund të ndihmojë, por mund të mos jetë i mjaftueshëm. Mbështetje profesionale mund të ofrojë strukturë, siguri dhe përvoja të reja brenda një marrëdhënieje të besueshme.
Në varësi të modelit, qasjet si terapia kognitive-sjellësore (cognitive-behavior therapy), terapia e skemave, terapia e informuar mbi traumën, terapia e bazuar në lidhje ose puna e bazuar në aftësi mund të jenë të dobishme.
***Ky artikull është për qëllime informative dhe reflektimi të përgjithshëm. Nuk është një diagnozë as një zëvendësim për kujdesin e shëndetit mendor. Nëse një model sjellës përfshin dëm, frikë, vetë-dëmtim, dhunë ose ndjenjën e pamundësisë për të funksionuar, është më mirë të kërkoni mbështetje të përshtatshme sa më shpejt të jetë e mundur.
Modeli nuk është personi i tërë
Ne përsërisim modele sepse truri mëson. Ai mëson përmes familjes, frikës, shpërblimit, lidhjes, kulturës, dhimbjes dhe përsëritjes. Disa cikle kanë filluar si mbrojtje. Disa janë kopjuar. Disa janë forcuar nga lehtësimi.
Disa janë bërë pjesë e identitetit para se të kishim gjuhën për t'i vënë në dyshim. Pjesa pozitive është se truri mëson gjithashtu përmes përvojave të reja. Një model mund të duket "fat" kur mbetet i fshehur.
Pasi të bëhet i dukshëm, bëhet i punueshëm. Ndryshimi i parë mund të jetë i vogël: një pauzë, një frazë tjetër, një zgjedhje më e ngadalshme, një refuzim për të vepruar nga paniku, një gatshmëri për të qëndruar të pranishëm për dhjetë sekonda të tjera.
Modelet e përsëritura janë të fuqishme, por nuk janë ligje të përhershme. Ajo që është mësuar në marrëdhënie, në stres dhe në mbijetesë shpesh mund të ri-mësohet përmes vetëdijes, praktikës, mbështetjes dhe kohës.
*Shënim: Përmbajtja e ndarë nga Dr. Seida Seferi është e destinuar ekskluzivisht për qëllime edukative dhe informative. Ajo synon të promovojë vetëdijen dhe reflektimin psikologjik dhe nuk është e destinuar të ofrojë vlerësime psikologjike individuale, diagnoza, trajtime ose terapitë.
Ekspertizat psikologjike janë thellësisht personale dhe informacionet e ndara online nuk mund të zëvendësojnë një vlerësim individual ose mbështetje profesionale të përshtatur për rrethanat specifike të një personi. Nëse po përjetoni vështirësi emocionale ose psikologjike të rëndësishme, ju inkurajojmë të merrni në konsideratë kërkimin e mbështetjes nga një profesionist të shëndetit mendor të kualifikuar.
Burimet
Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., and Wall, S. (1978). Patterns of Attachment: A Psychological Study of the Strange Situation. Lawrence Erlbaum.
Bandura, A., Ross, D., and Ross, S. A. (1961). “Transmission of aggression through imitation of aggressive models.” Journal of Abnormal and Social Psychology, 63(3), 575-582. https://doi.org/10.1037/h0045925
Bowlby, J. (1982). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books. Original work published 1969.
Clark, A. (2013). “Whatever next? Predictive brains, situated agents, and the future of cognitive science.” Behavioral and Brain Sciences, 36(3), 181-204. https://doi.org/10.1017/S0140525X12000477
Foa, E. B., and Kozak, M. J. (1986). “Emotional processing of fear: Exposure to corrective information.” Psychological Bulletin, 99(1), 20-35. https://doi.org/10.1037/0033-2909.99.1.20
Fraley, R. C. (2002). “Attachment stability from infancy to adulthood: Meta-analysis and dynamic modeling of developmental mechanisms.” Personality and Social Psychology Review, 6(2), 123-151. https://doi.org/10.1207/S15327957PSPR0602_03
Gollwitzer, P. M. (1999). “Implementation intentions: Strong effects of simple plans.” American Psychologist, 54(7), 493-503. https://doi.org/10.1037/0003-066X.54.7.493
Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., and Wardle, J. (2010). “How are habits formed: Modelling habit formation in the real world.” European Journal of Social Psychology, 40(6), 998-1009. https://doi.org/10.1002/ejsp.674
Wood, W., and Rünger, D. (2016). “Psychology of habit.” Annual Review of Psychology, 67, 289-314. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-122414-033417
Comments