Pse testet psikologjike online mund të jenë mashtruese dhe çfarë thotë shkenca për diagnozën e vërtetë
Updated: 5 hours ago
Një test pesë minutësh mund të duket befasues dhe i fuqishëm. Zgjidh disa opsione, llogarit rezultatin dhe papritmas shfaqet një etiketë: ankth, ADHD, depresion, autizëm, karakteristika borderline, reagim ndaj traumës. Rezultati mund të duket shpjegues, madje edhe çlirues.
Ai i jep një emër një shqetësimi që mund të ketë qenë i vështirë për t'u shpjeguar më parë.
Por një etiketë psikologjike nuk është vetëm një përshkrim. Ajo mund të ndikojë në mënyrën se si një person e sheh të kaluarën e tij, marrëdhëniet, zgjedhjet dhe të ardhmen. Kjo është arsyeja pse testet online kërkojnë më shumë kujdes se sa zakonisht marrin.
Shumë teste online nuk janë të padobishëm. Disa bazohen në mjete të vërteta skenimi. Disa mund të ndihmojnë njerëzit të vërejnë modele dhe të kërkojnë mbështetje.
Problemi fillon kur një rezultat testi trajtohet si një diagnozë. Skenimi nuk është e njëjta gjë me diagnozën, dhe vetë-diagnostikimi përmes testeve online shpesh injoron aspektet që e bëjnë vlerësimin i shëndetit mendor shkencor, etik dhe të dobishëm.
***Ky artikull është vetëm informativ dhe nuk zëvendëson vlerësimin ose kujdesin i një profesionisti të kualifikuar të shëndetit mendor.
Testet online janë përgjithësisht mjete skenimi, jo diagnoza
Një diagnozë psikologjike e saktë nuk është një rezultat i vetëm. Ajo është një gjykim klinik i bazuar në disa lloje informacioni. Një mjek/psikolog mund të marrë parasysh:
Simptomat aktuale
Koha dhe frekuenca
Niveli i shqetësimit
Ndikimi në studim, punë, marrëdhënie, gjumë, apetit dhe jetën e përditshme
Historia mjekësore
Përdorimi i ilaçeve dhe substancave
Historia familjare
Historia e zhvillimit
Traumat dhe ngjarjet e rëndësishme
Kultura, gjuha dhe konteksti social
Shpjegime alternative të mundshme
Një test online zakonisht merr parasysh vetëm një gjë: përgjigjet e dhëna në një moment të caktuar. Kjo është e rëndësishme sepse shumë simptoma psikologjike mbivendosen. Një koncentrim i dobët mund të shfaqet në ADHD, depresion, ankth, pagjumësi, hidhërim, djegie, përdorim substancash, probleme me tiroiden ose stres normal.
Një zemër që rreh me shpejtësi mund të jetë rezultat i panikut, kafeinës, ilaçeve, anemisë ose një problemi kardiak. Të ndihesh i shkëputur mund të ndodhë pas një traume, depresioni, shterpësie, shkëputje ose pas një humbjeje të madhe.
Një test mund të pyesë: “A ke vështirësi për të u përqendruar?” Një mjek klinik pyet: “Kur ka filluar, ku ndodh, çfarë e përkeqëson, çfarë e përmirëson dhe çfarë tjetër po ndodh?”. Ajo pamje më e gjerë është aty ku fillon diagnoza.
Sistemet diagnostike si DSM-5-TR dhe ICD-11 nuk përfshijnë vetëm simptomat. Ato përfshijnë gjithashtu rregulla në lidhje me kohën, seriozitetin, kompromisin, kriteret e përjashtimit dhe diagnozën diferenciale.
Në terma të thjeshtë, kjo do të thotë se një diagnozë kërkon një numër të mjaftueshëm simptomash, për një periudhë të përshtatshme, që shkaktojnë vështirësi të rëndësishme, ndërsa përjashton shpjegime më të vlefshme. Një test online rrallë e bën këtë mirë.
Pse një rezultat testi mund të duket kaq bindës
Testet psikologjike online shpesh duken të sakta sepse përdorin një gjuhë të njohur. Ato përshkruajnë përvoja që shumë njerëz i njohin: mendime obsesive, ndryshime të humorit, motivim të ulët, shterpësi sociale, frikë nga refuzimi, vështirësi në përqendrim ose ndjesi mpirjeje. Ajo njohje mund të jetë e rëndësishme, por gjithashtu mund të jetë mashtruese (me shumë mundësi).
Një arsye është efekti Barnum, ndonjëherë i quajtur efekti Forer. Njerëzit kanë tendencën të pranojnë përshkrime të gjera dhe të përgjithshme si personale dhe të sakta, veçanërisht kur pretendimet duken emocionalisht të rëndësishme.
Një rezultat si “Ti e merr shpesh në zemër atë që ndodh, por fsheh ndjenjat e tua nga të tjerët” mund të duket një përkufizim i saktë, dhe megjithatë mund të aplikohet për shumë njerëz. Vetë-vlerësimi ka gjithashtu kufizime.
Jo sepse njerëzit janë të pandershëm. Shumica e njerëzve përgjigjen sinqerisht, por vështirësia kryesore është se memoria njerëzore dhe vetë-perceptimi nuk janë të përsosura.
Humori ndikon në përgjigjet. Një person që bën një test mbi depresionin gjatë një mbrëmjeje të vështirë mund të marrë një rezultat më të lartë se një javë më vonë. Disa që sapo kanë parë disa video mbi ADHD mund të vërejnë çdo humbje të përqendrimit.
Një person që frikësohet se ka një çrregullim emocional mund të interpretojë përvoja normale si simptoma. Një tjetër person mund të minimizojë simptoma të rënda sepse jeton me to për vite dhe i konsideron normale.
Testet online inkurajojnë gjithashtu bias konfirmimi (distorsion kognitiv që i bën njerëzit të kërkojnë, interpretojnë dhe mbajnë mend preferencialisht informacionin që konfirmon besimet e tyre ekzistuese, duke injoruar ose minimizuar ato të kundërta). Pasi një etiketë e mundshme të shfaqet, mendja fillon të mbledhë prova në mbështetje.
Provat kontradiktore bëhen më pak të dukshme. Për shembull, pasi një test mbi ankthin jep një rezultat të lartë, një person mund të kujtojë të gjitha momentet e tij të panikut. Ai mund të injorojë periudhat kur ndihet i qetë, shoqëror ose i sigurt. Rezultati bëhet një filter, jo thjesht një rezultat.
Mjetet e mira të skenimit kanë një qëllim të kufizuar
Disa teste mbi shëndetin mendor janë studiuar shkencërisht. PHQ-9, për shembull, përdoret gjerësisht për skenimin e simptomave depresive. GAD-7 përdoret gjerësisht për skenimin e simptomave të ankthit. Këto mjete mund të jenë të dobishme sepse hulumtuesit kanë shqyrtuar se si funksionojnë në kontekste klinike dhe komunitare.
Por edhe mjetet e njohura kanë kufizime. Një mjet skenimi është projektuar për të përgjigjur një pyetje të saktë: A tregon ky person shenja të mjaftueshme për të nevojitur një vlerësim të mëtejshëm? Nuk përgjigjet në: “Çfarë po ndodh realisht, pse po ndodh dhe cili trajtim është më i miri?”. Ky dallim është i lehtë për t'u humbur.
Mendoni për një termometër. Një temperaturë e lartë tregon që diçka nuk shkon. Nuk të thotë nëse shkaku është një grip, një infeksion, një shterpësi nga nxehtësia, një gjendje autoimune apo diçka tjetër. Numri është i rëndësishëm, por nuk përfaqëson të gjithë diagnozën.
📩 Të pëlqen ky artikull? Merr një të ri çdo të mërkurë dhe udhëzuesin tim falas
Skenimet për shëndetin mendor funksionojnë në mënyrë të ngjashme. Një rezultat i lartë mund të sinjalizojë shqetësim. Nuk mund të shpjegojë plotësisht burimin e atij shqetësimi. Ka gjithashtu fals pozitivë dhe fals negativë:
Një fals pozitiv do të thotë se testi sugjeron një gjendje kur personi në të vërtetë nuk i plotëson kriteret diagnostike. Kjo mund të ndodhë kur stresi, hidhërimi, mungesa e gjumit, sëmundja mjekësore ose presioni i përkohshëm krijojnë simptoma që duken si një çrregullim.
Një fals negativ do të thotë se testi nuk zbulon një problem real. Kjo mund të ndodhë kur dikush raporton më pak simptoma se sa ka në të vërtetë, keqkupton pyetjet ose ka një gjendje që nuk përshtatet mirë me testin.
Mundësia e rezultateve mashtruese varet gjithashtu nga konteksti. Një test mund të funksionojë ndryshe në një klinikë psikiatrike, në një universitet, në një vend pune, në një mostër të popullsisë së përgjithshme ose në një faqe interneti anonime. Validimi shkencor nuk është universal.
Një test i studiuar në një gjuhë, kulturë ose grup klinik mund të mos funksionojë në të njëjtën mënyrë diku tjetër. Kjo është një nga arsyet pse vlerësimi profesional është i rëndësishëm. Ai nuk përfshin vetëm pyetje. Ai interpreton përgjigjet në kontekst.
Një diagnozë e vërtetë sheh modelet, jo simptomat e izoluara
Diagnoza e shëndetit mendor shpesh është komplekse sepse njerëzit e vërtetë rrallë përshtaten përkryer në kategori të organizuara. Simptomat grumbullohen, mbivendosen, ndryshojnë dhe ndërveprojnë. Një person mund të ketë si ankth ashtu edhe depresion. Një tjetër mund të ketë simptoma traumatike që duken si probleme me vëmendjen.
Disa të tjerë mund të kenë karakteristika autiste dhe gjithashtu ankth social. Një person që jeton me çrregullimin bipolar mund të duket fillimisht i depresionuar, sepse depresioni është pjesa që e shtyn të kërkojë ndihmë.
Diagnoza kërkon gjithashtu vëmendje ndaj kohës. Të ndihesh keq për dy ditë pas një ngjarjeje të dhimbshme është ndryshe nga një episod depresiv. Të jesh i shqetësuar gjatë periudhës së provimeve është ndryshe nga ADHD kronik.
Të shmangesh njerëzit pas një tradhtie është ndryshe nga një model personaliteti afatgjatë. Të ndihesh energjik pas një lajmi të mirë është ndryshe nga mania ose hipomania. Një klinik kërkon gjithashtu të di për kompromisin. Simptomat kanë më shumë rëndësi kur ndërhyjnë në jetën e përditshme.
Shumë njerëz kanë karakteristika të lidhura me diagnoza të ndryshme. Një karakteristikë bëhet klinikisht e rëndësishme kur shkakton një shqetësim të konsiderueshëm, dëm ose vështirësi në funksionim. Ky dallim mund të mbrojë njerëzit nga etiketat e panevojshme.
Njëkohësisht, mund të mbrojë njerëzit nga neglizhimi. Disa mund të duken se janë “mirë” nga jashtë, por të luftojnë fort brenda. Një vlerësim i mirë nuk bazohet vetëm në pamjen. Ai dëgjon vuajtjen, rrezikun dhe përpjekjen e fshehtë. Një diagnozë e vërtetë është më shumë si ndërtimi i një harte të saktë sesa si shënimi i një liste.
Etiketat mund të ndihmojnë, por gjithashtu mund të mbyllin historinë shumë shpejt
Për shumë njerëz, gjetja e një diagnoze të mundshme online sjell lehtësim. Mund të zvogëlojë turpin. Mund të shpjegojë pse jeta është dukur më e vështirë se sa pritej.
Mund të ndihmojë një person të gjejë komunitet, gjuhë dhe mbështetje praktike. Ky përfitim është i vërtetë. Rreziku është që një etiketë mund të bëhet shumë e përfunduar shumë shpejt. Një person mund të ndalojë së bëri pyetje të tjera të dobishme:
Çfarë mund të shpjegojn këto simptoma?
Çfarë ka ndryshuar në kohën e fundit?
Si ndikon gjumi, ushqimi, lëvizja, hormonet, dhimbja, medikamentet ose alkooli në humorin?
Ka shqetësime për sigurinë që kërkojnë vëmendje tani?
Cila mbështetje do të ishte e dobishme, edhe pa një diagnozë formale?
Çfarë modele janë të pranishme që nga fëmijëria dhe çfarë ka filluar së fundmi?
Vetë-diagnoza gjithashtu mund të ndikojë në zgjedhjet terapeutike. Disa që besojnë se kanë një gjendje mund të kërkojnë këshilla të destinuara për atë gjendje dhe të humbasin kujdesin që do të ishte më i përshtatshëm. Ata mund të provojnë strategji që janë të padëmshme por të paefektshme, ose të vonojnë ndihmën për diçka më urgjente.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur simptomat përfshijnë:
Mendime për vetë-dëmtim ose vetëvrasje
Shumë pak gjumë me energji të pazakontë të lartë
Të ndihesh ose të shohësh gjëra që të tjerët nuk i shohin
Ndryshime të papritura në personalitet ose sjellje
Kufizim të rëndë të ushqimit
Simptoma paniku me dhimbje në gjoks ose të fikët
Përdorim të substancave që duket e vështirë të kontrollohet
Simptoma pas një lëndimi në kokë ose një ndryshim mjekësor
Në këto raste, një test online nuk është i mjaftueshëm. Një mbështetje profesionale e menjëhershme është rruga më e sigurt.
Çfarë të bëni në vend që të besoni një test
Qëllimi nuk është të shmangni përgjithmonë testet online, por t'i përdorni ato me mençuri. Një test mund të jetë një nxitje e shkëlqyer për një bisedë. Ai mund të ndihmojë në organizimin e mendimeve para një takimi. Ai mund ta bëjë më të lehtë përshkrimin e një shqetësimi të paqartë. Ai mund të tregojë se simptomat mund të meritojnë vëmendje.
Një mënyrë më e mirë për të përdorur një rezultat online është të shënoni:
Emrin e testit
Pikat ose rezultatin
Data kur është kryer
Çfarë po ndodhte në jetën tënde në atë moment
Cilat pyetje duken më të sakta
Cilat pyetje duken të paqarta ose të gabuara
Si ndikojnë simptomat në jetën e përditshme
Sa kohë kanë qenë të pranishëm simptomat
Qoni këto shënime te një mjek i përgjithshëm, psikolog, psikiatër, psikoterapist ose një profesionist tjetër të kualifikuar. Kërkoni gjithashtu burimin e testit.
Një test i rregullt zakonisht shpjegon kush e ka zhvilluar, çfarë mat, si është validuar dhe çfarë do të thotë rezultati. Bëni kujdes nga testet që prodhojnë etiketa dramatike, ofrojnë siguri të menjëhershme ose promovojnë një produkt si hapin e ardhshëm.
Një test i besueshëm për shëndetin mendor zakonisht shmang deklaratat absolute. Përdor shprehje si “rezultati i skanimit”, “simptoma të mundshme”, “flisni me një profesionist” ose “nuk është një diagnozë”. Kjo gjuhë mund të duket më pak emocionuese, por është më e ndershme.
Vlera e vërtetë është kurioziteti, jo siguria
Testet online mund të ofrojnë një tregues të parë. Ato mund të identifikojnë modele. Ato mund të inkurajojnë njerëzit të kërkojnë ndihmë. Nëse përdoren me kujdes, ato mund të zvogëlojnë heshtjen rreth shëndetit mendor.
Por ato nuk mund të zëvendësojnë një diagnozë, sepse kjo e fundit nuk është vetëm një rezultat. Është një proces i saktë që merr parasysh simptomat, kohën, kontekstin, aftësitë, rrezikun, biologjinë, kulturën dhe shpjegimet alternative. Përgjigjja më e dobishme ndaj një rezultati të lartë të një testi online nuk është paniku ose vetë-etiketimi.
Është kurioziteti. Diçka në rezultatin mund të meritojë vëmendje. Hapi tjetër është të bësh pyetje më të mira, të mbledhësh informacione më të qarta dhe, kur simptomat ndikojnë në jetën ose sigurinë, të flasësh me dikë të trajnuar për t'i vlerësuar ato.
Një test mund të tregojë një derë. Një kujdes i vërtetë ndihmon të përcaktohet se cila derë është, çfarë ka pas saj dhe cili mbështetje mund të ndihmojë me të vërtetë.
Bibliografia
American Educational Research Association, American Psychological Association, and National Council on Measurement in Education. (2014). Standards for educational and psychological testing. American Educational Research Association.
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). American Psychiatric Publishing.
Cronbach, L. J., and Meehl, P. E. (1955). Construct validity in psychological tests. Psychological Bulletin, 52(4), 281-302.
Forer, B. R. (1949). The fallacy of personal validation. Journal of Abnormal and Social Psychology, 44(1), 118-123.
Kroenke, K., Spitzer, R. L., and Williams, J. B. W. (2001). The PHQ-9. Validity of a brief depression severity measure. Journal of General Internal Medicine, 16(9), 606-613.
Spitzer, R. L., Kroenke, K., Williams, J. B. W., and Löwe, B. (2006). A brief measure for assessing generalized anxiety disorder. The GAD-7. Archives of Internal Medicine, 166(10), 1092-1097.
World Health Organization. (2019). International classification of diseases 11th revision. World Health Organization.
Comments