Pse kemi nevojë për njëri-tjetrin: Efekti Roseto dhe Psikologjia e Lidhjes Njerëzore
Updated: 5 hours ago
Në një qytet, diçka mund të duket e zakonshme, por megjithatë të fshehë një të vërtetë të jashtëzakonshme. Në mes të shekullit të njëzetë, Roseto, në Pensilvani, ishte një komunitet i vogël italo-amerikan me shtëpi prej guri, kopshtet, takimet në kishë, tryeza të shtruara dhe lagje që dinin kur dikush ishte i sëmurë, në zi, në festë ose në vështirësi.
Në letër, shumë banorë nuk dukeshin të mbrojtur nga sëmundjet e zemrës. Ata hanin ushqime të yndyrshme, pinin shumë duhan dhe disa kryenin punë të rënda fizike. Studiuesit mjekësorë prisnin një pamje klinike të përbashkët.
Por Roseto ishte ndryshe.
Mjekët vërejtën se banorët dukeshin të kishin norma të papritur të infarktit, veçanërisht në krahasim me qytetet përreth.
Misteri u bë i njohur si Efekti Roseto dhe vazhdon të jetë i rëndësishëm sepse tregon diçka që jeta moderne shpesh e harron: se lidhja njerëzore nuk është një luks, por është pjesë e mënyrës se si njerëzit mbeten psikologjikisht dhe fizikisht të gjallë.
***Ky artikull është informues dhe nuk është një këshillë mjekësore, por bazohet në kërkime të njohura në psikologji, sociologji dhe shëndetin publik. Mesazhi është i thjeshtë dhe serioz: na nevojiten të tjerët sepse sistemi nervor njerëzor nuk është projektuar për izolim.
Misteri i Rosetos filloi me njerëzit, jo me mjekësinë
Roseto u themelua nga emigrantë nga Roseto Valfortore, një fshat në jug të Italisë. Shumë u vendosën në Pensilvani midis fundit të shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe fillimit të shekullit të njëzetë, duke sjellë jo vetëm gjuhën dhe zakonet, por edhe një mënyrë jetese që e vendoste komunitetin në qendër. Familjet shpesh jetonin afër njëra-tjetrës. Brezat e ndryshëm mbeteshin të lidhur.
Njerëzit mblidheshin në kishat, klubet, shtëpitë, kopshtet dhe rrugët. Ekzistonin konflikte, si kudo, por jeta e përditshme i mbante njerëzit në kontakt të rregullt.
Kur mjeku Stewart Wolf filloi të hetonte Roseton në vitet '60, ai dhe kolegët e tij nuk gjetën një shpjegim biologjik të thjeshtë. Banorët nuk ndiqnin një stil jetese modern të shëndetshëm për zemrën. Dieta, duhani, kushtet e punës dhe gjenetika nuk mund të shpjegonin plotësisht diferencën midis Rosetos dhe komuniteteve përreth.
Indikatori më i fortë ishte jeta sociale. Roseto nuk ishte thjesht një vend ku njerëzit jetonin afër. Ishte një vend ku njerëzit shiheshin. Diferencat e statusit social ishin të zbutura.
Të moshuarit mbeteshin pjesë e jetës familjare dhe komunitare. Stresi nuk zhdukej, por shpesh absorbohej nga një rrjet marrëdhëniesh.
Kërkime të mëvonshme ndoqën qytetin me kalimin e kohës. Ndërsa Roseto bëhej më e ngjashme me komunitetet amerikane përreth, me më shumë lëvizshmëri sociale, më pak bashkëjetesë ndër-gjeneratash dhe lidhje komunitarë më të dobëta, edhe modelet e saj të shëndetit u bënë më të zakonshme.
Mësimi nuk ishte që një kulturë është e përsosur. Mësimi ishte që strukturat sociale mund të bëhen një formë mbrojtjeje.
Lidhja ndryshon mënyrën se si trupi menaxhon stresin
Për të kuptuar pse Roseto është e rëndësishme, është e dobishme të shqyrtojmë stresin. Trupi është projektuar për të reaguar ndaj kërcënimeve: rrahjet e zemrës rriten, muskujt ngurtësohen, vëmendja rritet, hormonët e stresit përgatisin trupin për veprim. Këto përgjigje mund të shpëtojnë një jetë në rrezik, por kur stresi mbetet i lartë për javë ose vite, mund të shkatërrojë trupin.
Psikologët dhe kërkuesit e shëndetit shpesh e quajnë këtë shkatërrim afatgjatë “ngarkesë allostatike”. Kjo i referohet kostos së përsëritjes së adaptimit ndaj stresit. Vetmia, refuzimi, pasiguria dhe mungesa e mbështetjes mund të kontribuojnë në atë ngarkesë. Marrëdhëniet mbështetëse mund ta reduktojnë atë.
Një zë i qetë, një fytyrë e njohur, një vakt i ndarë, një dorë mbi shpatull ose dikush që thotë “Do vij me ty” mund të sinjalizojnë siguri për sistemin nervor. Kjo nuk është sentimentalizëm. Është biologji. Kërkimet mbi mbështetje sociale sugjerojnë se marrëdhëniet e ngushta mund të ndikojnë në:
regullimin e hormoneve të stresit
nivelin e inflamacionit
cilësinë e gjumit
tensionin e gjakut
funksionin imunitar
rikuperimin emocional pas vështirësive
Efekti nuk është magjik. Një mik nuk mund të fshijë varfërinë, sëmundjen, zi ose traumën. Megjithatë, lidhja mund të ndryshojë mënyrën se si ato pesha ndihen.
Psikologu John Cacioppo, i njohur për punën e tij mbi vetminë, e përshkroi vetminë si diçka më shumë se të jesh vetëm. Është ndjenja e dhimbshme që lidhjet e tua sociale nuk janë të sigurta, të mjaftueshme ose të rëndësishme.
Kjo ndjenjë mund ta vendosë mendjen dhe trupin në një gjendje të lartë gatishmërie. Me fjalë të tjera, kur njerëzit ndihen të izoluar, trupi mund të sillet sikur rreziku është afër.
Pse ndjenja e përkatësisë është një nevojë psikologjike
Njerëzit janë sociale që në fillim. Një fëmijë mbijeton sepse dikush i përgjigjet britmave të tij. Ushqimi është i rëndësishëm, por ashtu janë edhe kontakti vizual, prekja, ngrohtësia, ritmi dhe mbrojtja. Teoria e lidhjes (Attachment theory), e zhvilluar nga John Bowlby dhe e zgjeruar nga Mary Ainsworth, ka treguar se marrëdhëniet e hershme formojnë mënyrën se si fëmijët mësojnë sigurinë, besimin dhe rregullimin emocional. Kjo nevojë nuk zhduket në moshën e rritur. Ajo ndryshon formë.
Të rriturit vazhdojnë të kërkojnë lidhje të sigurta. Ata kanë nevojë për njerëz që vërejnë kur diçka nuk shkon, që festojnë kur gjërat shkojnë mirë dhe që mbeten të pranishëm kur jeta bëhet e pasigurt. Kjo është një nga arsyet pse pikëllimi dhemb kaq shumë.
Një marrëdhënie nuk është thjesht një shtesë e këndshme në jetë. Ajo bëhet pjesë e mënyrës se si mendja organizon botën.
Në vitin 1995, psikologët Roy Baumeister dhe Mark Leary propozuan “hipotezën e ndjenjës së përkatësisë”. Ideja e tyre ishte specifike: njerëzit kanë një nevojë të fortë për të formuar dhe mbajtur marrëdhënie interpersonale të qëndrueshme dhe pozitive.
Kur kjo nevojë nuk plotësohet, mirëqenia dëmtohet. Kjo ndihmon të shpjegohet pse izolimi mund të duket fizikisht i dhimbshëm. Kërkimet e imazhit të trurit kanë sugjeruar një mbivendosje midis dhimbjes sociale dhe sistemeve të dhimbjes fizike. Refuzimi, përjashtimi dhe braktisja nuk janë vetëm ide. Ato janë përvoja që trupi mund t'i regjistrojë si kërcënim.
📩 Të pëlqen ky artikull? Merr një të ri çdo të mërkurë dhe udhëzuesin tim falas
Ndjenja e përkatësisë ofron njerëzve më shumë se thjesht shoqëri. Ajo ofron:
identitet
mbrojtje emocionale
kuptim të përbashkët
përgjegjësi
ndihmë praktike
një arsye për të vazhduar gjatë periudhave të vështira
Një person mund të jetë i pavarur dhe megjithatë të ketë nevojë për të tjerët. Pavarësia do të thotë të kesh autonomi. Nuk do të thotë të mos kesh nevojë për askënd.
Efekti Roseto tregon se si kultura depërton në jetën tonë
Pjesa më e fuqishme e historisë së Rosetos është se ndryshon pyetjen. Në vend që të pyesë vetëm: "Çfarë zgjedhjesh bën një individ?", ajo pyet: "Çfarë lloji bota e rrethon atë person?" Kjo është e rëndësishme sepse kultura moderne shpesh e trajton shëndetin dhe lumturinë si projekte private: të hash më mirë, të flesh më shumë, të bësh ushtrime fizike, të meditosh, të punosh me veten.
Këto zakone mund të jenë të dobishme dhe shumë prej tyre mbështeten nga prova shkencore. Megjithatë, ato nuk mund të zëvendësojnë kontaktin e vërtetë njerëzor.
Efekti Roseto na kujton se njerëzit ndikohen nga kushtet sociale të përditshme. Një person që jeton në një komunitet të lidhur mund të marrë dhjetëra sinjale të vogla mbrojtëse çdo javë:
dikush e vëren mungesën e tyre
një fqinj ofron ndihmë para se t'i kërkohet fare
të moshuarit mbeten të angazhuar
dhe dhimbja ndahet
kombet rriten rreth të rriturve të besueshëm
vaktet ndahen
problemet diskutohet përpara se të bëhen kriza
Këto momente të vogla rrallë duken të rëndësishme. Sigurisht, ato nuk do të shfaqen në regjistrat mjekësorë. Megjithatë, me kalimin e viteve, ato mund të ndikojnë në stres, sjellje dhe një ndjenjë shprese.
Lidhja sociale gjithashtu mund të ndikojë në zakonet. Njerëzit shpesh hanë, lëvizin, pushojn dhe kërkojnë ndihmë brenda një konteksti social. Një person i vetëm mund të vonojë kujdesin për vetën ndërsa një person i mbështetur mund të ketë dikë që thotë: “Duhet ta kontrollosh këtë gjë”.
Një person i izoluar mund të ndiejë ndjenjën e turpit vetëm. Një person i lidhur mund të ndiejë: “Edhe të tjerëve u ka ndodhur”. Kjo lloj fjalie mund të ndryshojë jetën tuaj.
Vetmia nuk është vetëm mungesa e njerëzve
Një tren i mbushur mund të sjellë një ndjenjë vetmie, një shtëpi e mbushur mund të duket e vetmuar, një program i ngarkuar mund të fshehë urinë emocionale. Vetmia nuk është thjesht të jesh i vetëm. Vetmia mund të jetë e shëndetshme, krijuese dhe rigjeneruese.
Shumë njerëz kanë nevojë për kohë vetëm për të menduar, rregulluar dhe pushuar. Vetmia fillon kur ka një hendek midis lidhjes që dikush ka nevojë dhe asaj që përjeton. Kjo është arsyeja pse kontakti sipërfaqësor mund të mos mjaftojë.
Një person mund të shkëmbejë mesazhe gjatë gjithë ditës me dikë dhe megjithatë të ndjehet i vetmuar. Sistemi nervor ka nevojë për sinjale të vërteta sigurie (jo artificiale): ka nevojë për zë, praninë, vëmendjen, ngrohtësinë dhe besimin.
Marrëdhëniet e forta nuk janë gjithmonë pa fërkime, por përfshijnë procese riparimi. Në fakt, riparimi mund të jetë një nga pjesët më të rëndësishme të lidhjes. Njerëzit zhgënjejnë të tjerët, keqkuptohen, harrojnë. Lidhjet e sigurta nuk janë lidhje pa konflikt, përkundrazi, ato janë lidhje në të cilat konflikti nuk do të thotë automatikisht braktisje.
Shëndeti psikologjik rritet në marrëdhënie në të cilat njerëzit mund të thonë:
"Më ka lënduar kjo."
"Më vjen keq."
"Mund të provojmë përsëri?"
"Nuk e di çfarë të bëj."
"Të lutem, qëndro me mua për pak."
Këto fraza kërkojnë guxim. Ato kërkojnë gjithashtu një kulturë në të cilën vulnerabiliteti nuk trajtohet si dobësi.
Si paraqitet lidhja në jetën reale
Historia e Rosetos mund të duket e largët sepse pak njerëz jetojnë sot në fshatra të vegjël të bashkuar. Shumë njerëz zhvendosen për punë ose studime. Familjet jetojnë në vende të ndryshme. Fqinjët mund të mos njohin njëri-tjetrin.
Kontakti digjital mund të ndihmojë, por gjithashtu mund të lërë njerëzit të shpërndarë në ndërveprime sipërfaqësore. Megjithatë, lidhja mund të rindërtohet në mënyra të zakonshme. Ajo nuk kërkon një komunitet të përsosur. Fillon me kontakte të përsëritura dhe të besueshme.
Kjo mund të duket si:
të hash me të tjerë pa u ngut
të telefonosh një mik në vend që të kufizohesh në dërgimin e mesazheve
të bashkohesh me një grup lokal, një kor, një klub sportiv, një klasë ose një komunitet besimi
të kontrollosh një fqinj të moshuar
të krijosh rituale rreth ditëlindjeve, zisë ose vakteve javore
të kërkosh ndihmë para se një problem të bëhet i paqëndrueshëm
të ofrosh ndihmë specifike, si një udhëtim, një vakt ose ndihmë për fëmijët
të jesh prezent kur dikush është i trishtuar në vend që të përpiqesh të zgjidhësh shpejt situatën
Çelësi është koherenca. Besimi rritet përmes provave të përsëritura. Një bisedë e butë ka rëndësi, por një model kujdesi dhe mbrojtjeje ndryshon njerëzit. Lidhja ka gjithashtu nevojë për hapësirë për ndryshimin.
Një komunitet i shëndetshëm nuk kërkon njëlloj, por lejon njerëzit të përfshihen në komunitet pa fshehur pjesë të rëndësishme të vetvetes. Në këtë kuptim, përfshirja nuk është thjesht anëtarësim: është përvoja e të qenit të pranuar me mjaft sinqeritet për të mundur të frymosh.
Mesazhi është i thjeshtë dhe sfidues
Efekti Roseto nuk është një temë nostalgjike për një të kaluar më të mirë se sot. E kaluara kishte përjashtime, vështirësi dhe kufizime të saj. Pika është më e mprehtë se nostalgjia: marrëdhëniet ndikojnë në shëndet sepse njerëzit janë qenie marrëdhëniesh.
Psikologjia e mbështet këtë. Shëndeti publik e mbështet këtë. Përvoja e përditshme e mbështet këtë. Njerëzit kanë nevojë për të tjerët për të rregulluar stresin, ndërtuar identitete, shëruar dhimbjen, për të gjetur kuptim dhe për të mbetur përgjegjës për jetën. Një person mund të mbijetojë vetëm për një periudhë të caktuar, por të lulëzojë zakonisht kërkon një lidhje mjaft të qëndrueshme për t'u besuar.
Hapi tjetër nuk duhet të jetë madhështor: zgjidh një marrëdhënie tënde dhe bëje pak më reale. Fto dikë për darkë. Telefononi personin që keni në mendje. Qëndro pranë dikujt që po kalon një humbje.
Lejo dikë të të ndihmojë. Ndërto një ritual të vogël që përsëritet. Mësimi i Rosetos jeton atje, jo në emrin e një vendi, por në të vërtetën e heshtur që kujdesi bëhet i fuqishëm kur bëhet një stil jetese.
Bibliografia
Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., and Wall, S. (1978). Patterns of Attachment. Lawrence Erlbaum.
Baumeister, R. F., and Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.
Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss, Volume 1: Attachment. Basic Books.
Cacioppo, J. T., and Hawkley, L. C. (2009). Perceived social isolation and cognition. Trends in Cognitive Sciences, 13(10), 447–454.
Cohen, S., Doyle, W. J., Skoner, D. P., Rabin, B. S., and Gwaltney, J. M. (1997). Social ties and susceptibility to the common cold. JAMA, 277(24), 1940–1944.
Deci, E. L., and Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behaviour. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.
Durkheim, E. (1897). Suicide: A Study in Sociology. Originally published in French as Le Suicide.
Egolf, B., Lasker, J., Wolf, S., and Potvin, L. (1992). The Roseto effect: A 50-year comparison of mortality rates. American Journal of Public Health, 82(8), 1089–1092.
Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., and Layton, J. B. (2010). Social relationships and mortality risk: A meta-analytic review. PLOS Medicine, 7(7), e1000316.
House, J. S., Landis, K. R., and Umberson, D. (1988). Social relationships and health. Science, 241(4865), 540–545.
Uchino, B. N. (2006). Social support and health: A review of physiological processes potentially underlying links to disease outcomes. Journal of Behavioral Medicine, 29(4), 377–387.
Wolf, S., and Bruhn, J. G. (1979). The Roseto Story: An Anatomy of Health. University of Oklahoma Press.
Comments